Znak „Produkt polski” i „Made in Poland”: zasady i siła pochodzenia

Znak „Produkt polski” wolno umieścić na żywności, która została wytworzona w Polsce z polskich surowców – przy produktach przetworzonych dopuszcza się do 25% składników niewytwarzanych w kraju. Znak jest dobrowolny i bezpłatny, ale jego nadużycie grozi karą. Hasło „Made in Poland” na innych towarach nie ma ustawowej definicji, więc musi wynikać z faktycznego miejsca wytworzenia.

Znak „Produkt polski”: warunki i podstawa prawna

Znak „Produkt polski” wprowadziła ustawa z 4 listopada 2016 r. zmieniająca ustawę o jakości handlowej artykułów rolno-spożywczych. Przepisy stosuje się od 1 stycznia 2017 r., a wzór graficzny określa rozporządzenie ministra rolnictwa z 16 grudnia 2016 r.

Warunki zależą od rodzaju produktu:

Z ostatniego wiersza wynika ważna zasada. Limit 25% dotyczy składników, których w Polsce się nie wytwarza, np. egzotycznych przypraw. Składnik, który można pozyskać w kraju, a pochodzi z importu, wyklucza użycie znaku nawet przy niewielkim udziale.

Używanie znaku nie wymaga rejestracji ani opłat. Producent sam ocenia, czy spełnia warunki, i ponosi za to odpowiedzialność. Kontrolę jakości handlowej żywności prowadzi Inspekcja Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych (IJHARS), a użycie informacji „Produkt polski” bez spełnienia warunków podlega karze pieniężnej z ustawy o jakości handlowej. W marcu 2024 r. ministerstwo rolnictwa rozpoczęło drugą ogólnopolską kampanię promującą znak pod hasłem #KupujŚwiadomie PRODUKT POLSKI.

„Made in Poland” poza żywnością: pochodzenie według prawa celnego

Dla odzieży, mebli, kosmetyków czy elektroniki nie ma ustawowego odpowiednika znaku „Produkt polski”. Hasło „Made in Poland” jest deklaracją producenta, którą ocenia się według ogólnych przepisów: nie może wprowadzać w błąd co do pochodzenia geograficznego, które ustawa o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym wymienia wśród cech produktu.

Punktem odniesienia są zwykle reguły niepreferencyjnego pochodzenia z unijnego kodeksu celnego (art. 60). Towar wytworzony w więcej niż jednym kraju uznaje się za pochodzący z kraju, w którym przeszedł ostatnie istotne, uzasadnione ekonomicznie przetworzenie, w wyniku którego powstał nowy produkt lub który stanowi ważny etap wytwarzania. W praktyce:

• szycie odzieży z importowanej tkaniny zwykle nadaje polskie pochodzenie,
• montaż mebli z gotowych elementów może, ale nie musi – zależy od zakresu prac,
• przepakowanie, etykietowanie czy złożenie zestawu z gotowych produktów nie wystarczą,
• napisanie „projekt: Polska” nie czyni produktu polskim, jeśli wytworzono go za granicą.

Dokumentem potwierdzającym pochodzenie w eksporcie jest świadectwo niepreferencyjnego pochodzenia, które może wydawać Krajowa Izba Gospodarcza – to jedna z praktycznych korzyści, jakie eksporterom dają izby gospodarcze. Dla klienta końcowego ważniejsza jest jednak przejrzystość: zdanie „szyte w Łodzi z włoskiej wełny” mówi więcej niż sama flaga.

Dlaczego polskie pochodzenie sprzedaje – i dlaczego mniej, niż deklarują klienci

Pochodzenie działa jak heurystyka: klient, który nie potrafi ocenić jakości produktu, przyjmuje, że „polskie” znaczy „sprawdzone, świeże, bliskie”. Do tego dochodzi efekt podobieństwa – chętniej ufamy temu, co swojskie. O tym, jak te mechanizmy wyglądają w polskiej kulturze konsumenckiej, piszemy w tekście o dowodzie społecznym w różnych kulturach.

Skala deklaracji jest duża. W badaniu zleconym przez Fundację Polskiego Godła Promocyjnego (organizatora konkursu „Teraz Polska”), przeprowadzonym metodą CAWI na 1001 dorosłych Polakach na przełomie września i października 2024 r., 86,9% respondentów uznało, że mając wybór, należy kupować polskie produkty. Jednocześnie tylko 23,7% przyznało, że kraj pochodzenia wpływa na ich decyzje zakupowe. Najważniejszymi kryteriami okazały się jakość (87,3%) i cena (76,4%).

Ta różnica między deklaracją a zachowaniem ma praktyczny wniosek: polskość wzmacnia ofertę, która i tak broni się jakością i ceną, ale rzadko ratuje produkt droższy i słabszy od konkurencji. Najmocniej działa w kategoriach, w których pochodzenie łączy się z jakością – żywność świeża, mięso, nabiał, rzemiosło – oraz w przekazie lokalnym, np. przy liczbach odnoszących się do miasta lub regionu. Pamiętaj też, że badanie zlecił podmiot promujący polskie godło, więc odsetki warto traktować jako górną granicę deklaracji.

Kary za fałszywą „polskość”

Oznaczenie kraju pochodzenia jest jednym z najczęściej kontrolowanych elementów etykiety. Przykłady z polskiego rynku pokazują, że chodzi o realne kwoty.

Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (UOKiK) wszczął postępowanie wobec właściciela sieci Biedronka, spółki Jeronimo Martins Polska, w maju 2020 r. po skargach konsumentów i kontrolach Inspekcji Handlowej. Chodziło o warzywa i owoce oznaczane jako polskie, choć pochodziły z innych krajów – m.in. cebulę, ziemniaki, kapustę, marchew, pomidory, jabłka i truskawki. Nieprawidłowości wykryto w 27,8% skontrolowanych sklepów. Kara przekroczyła 60 mln zł, a Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów ją utrzymał (wyrok nie był wówczas prawomocny). W podobnej sprawie Kauflandu sąd apelacyjny w lipcu 2026 r. prawomocnie utrzymał karę 13,2 mln zł.

Dla producentów żywności ważna jest jeszcze jedna zasada. Od 1 kwietnia 2020 r. rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2018/775 wymaga, by przy wskazaniu kraju pochodzenia żywności podać także pochodzenie składnika podstawowego, jeśli jest inne. Hasło „wyprodukowano w Polsce” na dżemie z importowanych owoców musi więc iść w parze z informacją o pochodzeniu owoców.

Jak komunikować polskie pochodzenie bez ryzyka

Najlepsze komunikaty o pochodzeniu są konkretne i sprawdzalne. Zamiast ogólnego „polskiej jakości” pokaż, co dokładnie dzieje się w Polsce:

1. Rozdziel markę i produkt. „Polska firma rodzinna od 1998 r.” to co innego niż „produkowane w Polsce”. Staż i kapitał opisuj osobno – podpowiedzi zawiera tekst o stażu firmy jako sygnale zaufania.
2. Nazwij etapy. „Projektowane w Gdańsku, szyte w Łodzi, z tkaniny z Włoch” jest uczciwsze i ciekawsze niż sama flaga.
3. Nie przenoś flagi na całą ofertę. Jeśli sprzedajesz produkty polskie i importowane, oznaczaj polskość przy konkretnych produktach, a nie w nagłówku sklepu.
4. Trzymaj dokumenty. Specyfikacje surowców, faktury od dostawców i opis procesu to twoja obrona przy kontroli.
5. Pokaż ludzi i miejsce. Zdjęcia zakładu, nazwiska rzemieślników i adres produkcji działają mocniej niż deklaracja – to też forma dowodu społecznego.

Sformułowania ryzykowne i bezpieczne

Podobne reguły dotyczą usług. „Polska firma” czy „obsługa po polsku” to deklaracje, które klient łatwo sprawdzi przy pierwszym kontakcie z infolinią albo w danych rejestrowych. Jeśli obsługę prowadzi zagraniczne centrum, a polska jest tylko wersja językowa strony, lepiej napisać wprost: „obsługa klienta w języku polskim”, niż sugerować lokalną firmę.

Informację o pochodzeniu dobrze umieścić w karcie produktu przy opisie składu i w pasku zaufania w sklepie, jeśli dotyczy całej oferty. Jeśli łączysz polskość z ekologią, pamiętaj, że twierdzenia środowiskowe mają własne, surowsze reguły – opisujemy je w tekście o certyfikatach ekologicznych.

Godła i konkursy promujące polskie produkty

Obok ustawowego znaku „Produkt polski” działają godła przyznawane w konkursach, np. Godło Promocyjne „Teraz Polska”. Nie są one oznaczeniem pochodzenia, tylko wyróżnieniem przyznawanym przez organizatora według jego regulaminu. W cytowanym badaniu 90,1% respondentów zadeklarowało, że widziało godło „Teraz Polska” na produktach lub usługach. Respondenci kojarzyli je przede wszystkim z krajowym pochodzeniem (87,5%) i stabilną jakością (82,2%). To pokazuje, że konsumenci łatwo mylą wyróżnienie konkursowe z oznaczeniem pochodzenia. Dlatego przy godle z konkursu nie pisz, że potwierdza ono polskie pochodzenie produktu, jeśli regulamin konkursu tego nie przesądza.

Takie godło jest znakiem jakości z konkursu, więc obowiązują przy nim te same zasady co przy innych tytułach: nazwa, rok edycji, kategoria i aktualna licencja. Mechanizmy konkursów opisujemy w artykule o tym, jak działają konkursy konsumenckie, a miejsce oznaczeń pochodzenia wśród innych sygnałów zaufania – w przewodniku po certyfikatach i znakach jakości.

Co zrobić teraz – checklista oznaczeń pochodzenia

1. Ustal, czy produkt jest żywnością (znak „Produkt polski”) czy innym towarem (deklaracja „Made in Poland”).
2. Dla żywności sprawdź pochodzenie wszystkich surowców i policz udział składników niewytwarzanych w Polsce.
3. Dla innych towarów opisz, gdzie odbywa się ostatnie istotne przetworzenie.
4. Zbierz dokumenty potwierdzające pochodzenie surowców i miejsce produkcji.
5. Przy żywności sprawdź, czy pochodzenie składnika podstawowego jest takie samo jak deklarowany kraj pochodzenia.
6. Oddziel komunikaty o polskiej marce od komunikatów o polskim produkcie.
7. Usuń flagi i hasła o polskości z produktów importowanych.
8. Przy godłach konkursowych podawaj nazwę, rok i kategorię oraz pilnuj licencji.